Từ câu chuyện cấm DEX, có một số ý kiến bổ sung thêm là cấm luôn cả các hình thức ICO, IDO, v.v… Với nguyên nhân là do những hình thức này gắn liền với lừa đảo, giá tài sản đầu tư chia chóng mặt gây thiệt hại cho nhà đầu tư, thiếu minh bạch về hoạt động. Nên mình muốn đi sâu vào chủ đề này, cung cấp quan điểm của bản thân.
Mô hình ICO hay bất kỳ cụm từ viết tắt nào có thể hiểu là phiên bản tương đồng với mô hình gọi vốn cộng đồng như kickstarter, GoFundMe. Đội ngũ phát triển dự án/sản phẩm cần vốn để xây dựng, nhà đầu tư quyên góp token blue chip (như ETH/stablecoin giá trị) vào đổi lại token đại diện cho số tiền họ quyên góp vào. Thực tế thì nhà đầu tư mong muốn giá trị token đó tăng lên vì nhu cầu thị trường muốn mua token đó để có thể sử dụng sản phẩm/hệ sinh thái sản phẩm; đó là tại sao một thời kháo nhau cụm từ “utility token”; và vì quy định pháp lý ở nhiều nước nghiêm cấm việc phát hành “cổ phẩn”/“chứng khoán” mà không đăng ký và tuân thủ pháp luật sở tại. Tuy nhiên, đặc thù của blockchain cho phép bất kỳ cũng có thể tạo ra ICO, cả lừa đảo và những đội ngũ chân chính. Lâu dài thì mô hình ICO bị biến tướng với công thức “low float, high FDV” để đẩy giá trị của token đội ngũ nắm giữ và của những nhà đầu tư vòng sớm (như angel hoặc VC). Giá token phụ thuộc vào cung cầu thị trường và cách số token phân bổ (theo lý thuyết), trên thực tế thì đại đa số token đều chia một cách kinh khủng (ngoại trừ những blue chip) và không thể ngóc đầu lên được vì không có nhu cầu tương ứng với định giá một thời.
Theo quan điểm của mình thì ICO không xấu xa. Kẻ xấu lợi dụng ICO mới là xấu xa. Chúng ta tách biệt hành động với mô hình. Chắc không ai nghĩ Ethereum ICO xấu vì giá hiện tại đã lên kịch nóc (lúc đó là đổi 1 BTC cho 2000 ETH vị chi là khoảng $0.3); mạng lưới Ethereum trở thành blockchain có smart contract lớn nhất thế giới với thanh khoản chỉ say BTC. Tuy vậy, một thành công thì đi kèm với 99 thất bại và lừa đảo. Chắc giờ mấy ai còn nhớ những tên tuổi ICO một thời, các “ETH killer” đã trôi vào quên lãng từ lâu. ICO chung quy lại là đầu tư từ giai đoạn ý tưởng mà các anh em quỹ đầu tư mạo hiểm đều đã trải qua. Tỷ lệ thành công rất thấp, rủi ro cực kỳ cao, hi vọng nhỏ nhoi là tạo ra được các kỳ lân nhân giá trị đầu tư ban đầu lên vài trăm lần để bù cho các thương vụ đầu tư thất bại. Bản chất đầu tư sớm là vậy, ICO bằng smart contract và token chỉ đang đem cái quy mô lên tầm internet, cho phép bất kỳ ai, ở bất kỳ đâu, có thể phát hành và tham gia. Vì thế, hệ luỵ của nó là có nhiều người không đủ kiến thức bị dụ dỗ bởi kẻ xấu tham gia đầu tư để bị thiệt hại về vật chất. Có nhiều góc nhìn ở chủ đề này, có người sẽ bảo là do những nhà đầu tư này tham (nghĩ mình sẽ rút ra được trước hoặc xả hàng lên người khác), có người sẽ bảo là nhà đầu tư bị lừa dối thật vì họ không biết gì, có người bảo là tôi có cảnh báo rồi nhưng bị ăn chửi nói là "mày không muốn tao giàu hả?", abc xyz các kiểu.
ICO có thể được vận hành tốt và minh bạch nếu vận dụng smart contract đúng. Tất cả các hoạt động đều được lập trình vào smart contract, đảm bảo quyền lợi của nhà đầu tư. Chẳng hạn như tiền đầu tư vào sẽ được "stream" (chảy) số nhỏ liên tục mỗi giây tới cho đội ngũ, nên bất kỳ lúc nào nhà đầu tư cũng bấm hoàn tiền và rút ra số còn lại (trích dẫn 1 thử nghiệm của Token Works). Hoặc là ICO như Flying Tulip, tất cả tiền ICO được cho vào money market như Aave, trích lãi ra để team hoạt động, nhà đầu tư có thể rút số tiền đầu tư vào ban đầu ra bất kỳ lúc nào (trích dẫn 2). Và sẽ còn nhiều thiết kế ICO trong thời gian tới mà có giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư hơn. Tớ cũng hiểu là không phải ai cũng có thể đọc được smart contract, hay có thể điều tra được. Nhưng đó là trách nhiệm của nhà đầu tư, nếu không làm được thì đừng đầu tư. Đến ngay cả các nhà đầu tư chuyên nghiệp còn bị các đội ngũ doanh nghiệp (kể từ truyền thống đến blockchain) lừa dối, tạo báo cáo tài chính giả, tạo người dùng nhu cầu giả, v.v... Một trường hợp lừa đảo quỹ đầu tư mạo hiểm đình đám gần đây là Kalder tại Silicon Valley. Bạn founder đã giả mạo báo cáo tài chính và các mối quan hệ hợp tác để lừa các quỹ 7 triệu đô (trích dẫn 3). Tuy nhiên, cái mà blockchain sẽ đảm bảo là sự minh bạch. Bạn có thể đọc được code để biết được rằng token đang được phân chia thế nào (không cần dựa vào lời nói của đội ngũ), bạn có thể xem các quyền lợi của bạn trong code (khả năng rút tiền về, quyền hạn là gì), bạn có thể theo dõi những khoản chi mà doanh nghiệp gọi vốn đang thực hiện. Nó khác hẳn với việc quản lý cap table thủ công (có thể bị lừa dối), quản lý báo cáo tài chính thủ công (có thể bị giả mạo).
Kết bài thì tớ mong anh em đóng góp ý kiến để chúng ta có những cuộc thảo luận sâu về mô hình ICO. Nó là một công cụ, và công cụ thì có thể ứng dụng tốt hoặc xấu. Thay vì quá tiêu cực, chúng ta có thể tập trung thời gian sáng tạo những cái mới, góp phần phát triển chung.
[1] Thử nghiệm của Token Works
[2] Flying Tulip ICO
[3] Vụ án lừa đảo nhà đầu tư của Kalder